ماهیت حقوقی کتاب صوتی در ایران و جهان

🎙️ اپیزود پادکست «حقوق پویا»: کتاب صوتی؛ اثر ادبی یا محصول صوتی؟ کالبدشکافی حقوقی یک پدیده مدرن

من پویا عبدالهی هستم، کارشناس حقوق. امروز می‌خواهم درباره یکی از جذاب‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین پدیده‌های دنیای نشر صحبت کنم. پدیده‌ای که با ظهور پلتفرم‌های صوتی و اپلیکیشن‌های کتاب‌خوانی، به یکی از پرطرفدارترین شکل‌های مصرف محتوا تبدیل شده است. موضوع امروز: «ماهیت حقوقی کتاب صوتی در ایران و جهان».

تصور کنید یک نویسنده هستید و رمان شما به یک کتاب صوتی تبدیل شده است. گوینده‌ای آن را خوانده، تهیه‌کننده‌ای آن را ضبط و تدوین کرده، و پلتفرمی آن را در اختیار میلیون‌ها کاربر قرار داده است. حالا سوال اینجاست: این کتاب صوتی، متعلق به کیست؟ آیا فقط اثر ادبی نویسنده است؟ یا یک محصول جدید با حقوق مستقل برای گوینده و تهیه‌کننده محسوب می‌شود؟ پاسخ این سوال، تعیین‌کننده سرنوشت قراردادها، حق‌الامتیازها و دعاوی حقوقی در این حوزه است.

بخش اول: کتاب صوتی چیست؟ تعریف حقوقی یک محصول ترکیبی

کتاب صوتی، در ساده‌ترین تعریف، نسخه شنیداری یک اثر نوشتاری است. اما از منظر حقوقی، این تعریف ساده، واقعیت پیچیده‌ای را پنهان می‌کند. کتاب صوتی، یک محصول ترکیبی است که از تلاقی چند اثر و چند پدیدآورنده شکل می‌گیرد:

· اثر ادبی پایه: متن کتاب که توسط نویسنده خلق شده و موضوع حق مؤلف است.
· اجرای صوتی: صدای گوینده که اثر را می‌خواند و موضوع حقوق مرتبط (مجاور) است.
· ضبط و تولید صوتی: فرآیند فنی ضبط، تدوین و مسترینگ که توسط تهیه‌کننده یا استودیو انجام می‌شود و نیز موضوع حقوق مرتبط است.

پس یک کتاب صوتی، نه فقط یک اثر ادبی، بلکه مجموعه‌ای از حقوق به هم پیوسته است.

بخش دوم: وضعیت حقوقی در ایران؛ شکاف قانونی که باید پر شود

اینجا به یک چالش جدی می‌رسیم. در حقوق ایران، قانون اصلی حمایت از پدیدآورندگان، قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ است. این قانون با هدف حمایت از حقوق مادی و معنوی مؤلفان، مصنفان و هنرمندان به تصویب رسید و شامل ۳۳ ماده و ۳ تبصره است. ماده ۱۲ این قانون در تاریخ ۳۱ مرداد ۱۳۸۹ اصلاح شد و بر اساس آن، مدت حمایت از آثار از ۳۰ سال به ۵۰ سال پس از مرگ پدیدآورنده افزایش یافت.

اما این قانون، اشاره‌ای به بحث حقوق مرتبط (مجاور) نکرده و فقط حقوق معنوی پدیدآورندگان را مورد بررسی قرار داده است.

قانون مهم دیگر: قانون ترجمه و تکثیر کتب، نشریات و آثار صوتی مصوب ۱۳۵۲ است. این قانون چهار سال پس از قانون ۱۳۴۸ و با هدف حمایت از بهره‌برداران از آثار ادبی و هنری تصویب شد. ماده ۳ این قانون می‌گوید: «نسخه‌برداری یا ضبط یا تکثیر آثار صوتی که بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر ضبط شده است بدون اجازه صاحبان حق یا تولیدکنندگان انحصاری یا قائم‌مقام قانونی آنان برای فروش ممنوع است».

مشکل چیست؟ همانطور که از متن این ماده پیداست، حقوق پدیدآورندگان (گویندگان) در این قانون مغفول واقع شده است. یعنی قانون ۱۳۵۲، از حق تولیدکننده و ناشر حمایت کرده، اما گوینده‌ای که اثر را اجرا می‌کند، به رسمیت شناخته نشده است. در معدود مقررات موضوعه ایران، اشاراتی به حقوق تولیدکنندگان آثار صوتی و سازمان‌های پخش رادیو تلویزیونی شده، ولی حقوق اجراکنندگان مورد توجه قرار نگرفته است.

تحول مهم: تبصره ۱ ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیک مصوب ۱۳۸۲ آمده است: «حقوق مرتبط با مالکیت ادبی و هنری (Related Rights) که پیش از این به عنوان حقوق جانبی مالکیت ادبی و هنری (Neighboring Rights) شناخته می‌شدند، شامل حقوق مادی و معنوی برای عناصر دیگری علاوه بر مؤلف، از جمله حقوق هنرمندان مجری آثار، تولیدکنندگان صفحات صوتی و تصویری و سازمان‌ها و مؤسسات ضبط و پخش می‌باشد».

این تبصره، اولین بارقه‌ی رسمی به رسمیت شناختن حقوق مرتبط در حقوق ایران است. با این حال، این تبصره غافل از این است که در قوانین مصوب ۱۳۴۸ و ۱۳۵۲ هیچ حکمی درباره حمایت از اجراکنندگان وجود ندارد.

نتیجه‌گیری حقوقی: اگرچه در حقوق ایران، تفکیک صریح و واضحی بین حق مؤلف و حقوق مجاور صورت نگرفته است، اما با استناد به تبصره ۱ ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیک، می‌توان گفت گوینده کتاب صوتی، به عنوان هنرمند مجری، از حقوق مرتبط برخوردار است و تهیه‌کننده کتاب صوتی، به عنوان تولیدکننده صفحه صوتی، حقوق مرتبط خود را دارد.

نکته مهم: در حال حاضر، لایحه جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دولت تقدیم شده است که در صورت تصویب، جایگزین قوانین فعلی خواهد شد و حمایت از حقوق اجراکنندگان به تفصیل و هماهنگ با معاهدات بین‌المللی پیش‌بینی شده است.

بخش سوم: کتاب صوتی یک «اثر مشترک» یا «اثر اشتقاقی» است؟

بر اساس بند ۷ ماده ۵ قانون حمایت مؤلفان ۱۳۴۸، پدیدآورنده می‌تواند استفاده از حقوق مادی خود را در مواردی از جمله «ضبط تصویری یا صوتی اثر بر روی صفحه یا نوار یا هر وسیله دیگر» به غیر واگذار کند.

این یعنی تبدیل کتاب به کتاب صوتی، یک «اقتباس» یا «اثر اشتقاقی» است که نیازمند اجازه کتبی از نویسنده است. بدون این اجازه، تهیه کتاب صوتی و انتشار آن، نقض حق مؤلف محسوب می‌شود. در همین راستا، ماده ۲۳ به بعد قانون حمایت مؤلفان ۱۳۴۸ برای کسی که تمام یا قسمتی از اثر دیگری را بدون اجازه پدیدآورنده به نام خود یا به نام پدیدآورنده منتشر کند، مجازات حبس تأدیبی از ۶ ماه تا ۳ سال تعیین کرده است.

اما از منظر دیگر، کتاب صوتی یک اثر جدید و مستقل نیز محسوب می‌شود؛ چرا که گوینده، با صدا و اجرای خود، یک اثر جدید خلق می‌کند. این اثر جدید، در نظام‌های حقوقی پیشرفته، به عنوان «اثر مجاور» یا «حقوق مرتبط» شناخته می‌شود.

نتیجه: کتاب صوتی، در آن واحد هم اثر مشترک (بین نویسنده و گوینده) و هم محصول مستقل (حاصل کار تهیه‌کننده) است. تشخیص اینکه کدام بُعد غالب است، به قرارداد بین طرفین بستگی دارد.

بخش چهارم: نگاهی به حقوق بین‌الملل؛ معاهده WPPT و جایگاه گوینده

در سطح بین‌المللی، مهم‌ترین سند حقوقی که به حقوق گویندگان و تولیدکنندگان آثار صوتی می‌پردازد، «معاهده سازمان جهانی مالکیت فکری در مورد اجراها و ضبط صوت (WPPT)» مصوب ۱۹۹۶ است.

بر اساس این معاهده، گوینده کتاب صوتی به عنوان «مجری» شناخته می‌شود و از حقوق اقتصادی زیر برخوردار است:

· حق تکثیر: اجازه یا ممانعت از تکثیر مستقیم یا غیرمستقیم اجرای ضبط‌شده
· حق توزیع: اجازه یا ممانعت از عرضه عمومی نسخه‌های اصلی یا کپی‌ها از طریق فروش یا انتقال مالکیت
· حق اجاره: اجازه یا ممانعت از اجاره تجاری نسخه‌های صوتی
· حق ارائه: اجازه یا ممانعت از ارائه اجرای ضبط‌شده به عموم از طریق اینترنت، به گونه‌ای که هر شخص در زمان و مکان انتخابی خود به آن دسترسی داشته باشد

همچنین تهیه‌کننده کتاب صوتی (تولیدکننده صفحه صوتی) نیز از همین چهار حق اقتصادی برخوردار است. علاوه بر این، معاهده WPPT برای اجراکنندگان، حقوق معنوی نیز به رسمیت می‌شناسد؛ یعنی حق شناسایی به عنوان مجری و حق اعتراض به هرگونه تحریف، تغییر یا اقدام مخل به اعتبار اجرایشان.

نکته کلیدی: ایران به این معاهده نپیوسته است. بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، ایران به همراه چند کشور دیگر، عضو هیچ کنوانسیون بین‌المللی کپی‌رایت نیست. با این حال، در سطح داخلی، پیش‌نویس قانون جدید حمایت از مالکیت ادبی و هنری که بر اساس قانون نمونه وایپو تدوین شده، حمایت از حقوق مرتبط از جمله حقوق اجراکنندگان را به تفصیل و هماهنگ با معاهدات بین‌المللی پیش‌بینی کرده است.

بخش پنجم: اختلافات حقوقی واقعی؛ وقتی پای دادگاه به میان می‌آید

بیایید یک نمونه واقعی از رویه قضایی ایران در این حوزه را بررسی کنیم. در سال ۱۳۹۴، یک موسسه آموزشی نسبتاً بزرگ، یکی از کتاب‌های صوتی «نشر نوین کتاب گویا» با عنوان «استیو جابز؛ شیوه‌های نوین رهبری» را به طور منظم کپی کرده و به دانشجویانش ارائه می‌داد.

مدیر این موسسه پس از حدود دو سال و نیم پیگیری از طریق پلیس فتا، دادسرای فرهنگ و رسانه و سایر مراجع، موفق به دریافت حکم شد. حکم صادره شامل ۹۱ روز حبس تعزیری و پنجاه میلیون ریال جریمه نقدی برای موسسه متخلف بود.

درس این پرونده: این حکم، اولین احکام قضایی در ایران بود که برای کپی غیرمجاز یک کتاب صوتی صادر می‌شد و نشان‌دهنده عزم جدی دستگاه قضایی برای برخورد با ناقضان کپی‌رایت در حوزه کتاب صوتی است. همان‌طور که مدیر نشر نوین کتاب گویا تأکید کرد: «امیدوارم همکاران ناشر از سختی پیگیری پرونده کتاب‌های خود نترسند و هر موردی را که می‌بینند و امکانش را دارند، به مراجع قانونی شکایت کنند و مطمئن باشند که اگرچه کار طول می‌کشد اما در نهایت به نتیجه می‌رسند».

بخش ششم: چالش‌های نوظهور؛ هوش مصنوعی و گویندگی صوتی

امروز، یک چالش جدید نیز به این حوزه اضافه شده است: استفاده از هوش مصنوعی برای تولید کتاب صوتی. ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی می‌توانند متن را با صدای انسان‌نما بخوانند. این موضوع سوالات حقوقی مهمی را مطرح می‌کند:

· آیا صدای تولیدشده توسط هوش مصنوعی، اثر جدید محسوب می‌شود؟
· اگر هوش مصنوعی با صدای یک گوینده انسانی، کتابی را بخواند، آیا حقوق مرتبط گوینده نقض شده است؟
· آیا حق مؤلف نویسنده، در قبال تولید نسخه صوتی با هوش مصنوعی، محفوظ است؟

پاسخ به این سوالات، نیازمند به‌روزرسانی قوانین و تدوین رویه‌های جدید است. در حال حاضر، لایحه جامع حمایت از مالکیت ادبی و هنری که در دست بررسی است، می‌تواند چارچوب حقوقی مناسبی برای این چالش‌های نوظهور فراهم کند.

سه نکته حقوقی پویا درباره کتاب صوتی

نکته اول: «مجوز کتبی» برای تولید کتاب صوتی الزامی است

اگر می‌خواهید کتابی را به صورت صوتی منتشر کنید، حتماً از نویسنده یا ناشر، اجازه کتبی و صریح دریافت کنید. بر اساس بند ۷ ماده ۵ قانون حمایت مؤلفان ۱۳۴۸، ضبط صوتی اثر، نیازمند اجازه پدیدآورنده است. بدون این اجازه، شما مرتکب نقض کپی‌رایت شده‌اید و ممکن است به حبس از ۶ ماه تا ۳ سال محکوم شوید.

نکته دوم: گوینده کتاب صوتی، فقط یک «خواننده» نیست

در نظام‌های حقوقی پیشرفته، گوینده کتاب صوتی به عنوان «هنرمند مجری» شناخته می‌شود و از حقوق مرتبط برخوردار است. حتی اگر ایران به معاهده WPPT نپیوسته باشد، در تنظیم قرارداد با گوینده، باید حق‌الامتیاز، محدوده استفاده و مدت اعتبار حقوق او را مشخص کنید. اگر گوینده‌ای صدایش را در اختیار شما قرار می‌دهد، بدون توافق صریح، نمی‌توانید آن را در پلتفرم‌های دیگر یا محصولات جانبی استفاده کنید. همچنین بر اساس تبصره ۱ ماده ۶۲ قانون تجارت الکترونیک، حقوق مرتبط شامل حقوق هنرمندان مجری آثار در فضای الکترونیکی نیز می‌شود.

نکته سوم: رویه قضایی ایران، کتاب صوتی را جدی گرفته است

پرونده «نشر نوین کتاب گویا» نشان داد که دادگاه‌های ایران، کپی غیرمجاز کتاب صوتی را جرم می‌شناسند و برای آن مجازات حبس و جریمه نقدی تعیین می‌کنند. پس اگر ناشر یا تهیه‌کننده کتاب صوتی هستید، بدانید که قانون از شما حمایت می‌کند و می‌توانید با پیگیری قضایی، حق خود را احقاق کنید. همچنین در قرارداد توزیع، مدل توزیع از طریق پلتفرم‌های اشتراکی را حتماً به صراحت ذکر کنید تا از دعاوی آینده جلوگیری شود.

کتاب صوتی، یک پدیده حقوقی چندلایه است. از یک سو، اثر ادبی نویسنده است که نیازمند اجازه و حمایت است. از سوی دیگر، اثر اجرایی گوینده است که حقوق مرتبط خود را دارد. و از سوی دیگر، محصول تولیدی ناشر یا تهیه‌کننده است که در چارچوب قرارداد توزیع می‌شود. آگاهی از این لایه‌ها، نه تنها برای حقوقدانان و ناشران، بلکه برای نویسندگان، گویندگان و حتی کاربران پلتفرم‌های صوتی ضروری است.

به یاد داشته باشید: هر کتاب صوتی، یک قرارداد نانوشته است. اگر قرارداد نوشته نباشد، قانون حاکم می‌شود. و قانون، همیشه به نفع کسی است که از قبل آماده شده است.

من، پویا عبدالهی، به عنوان یک کارشناس حقوق، توصیه می‌کنم: اگر در حوزه کتاب صوتی فعالیت می‌کنید، حتماً با یک مشاور حقوقی متخصص در حوزه مالکیت فکری مشورت کنید.