مهریه، انواع آن، باورهای غلط رایج درباره آن و نحوه‌ی وصول مهریه

🎙️ در این اپیزود پادکست «حقوق پویا» درباره یکی از داغ‌ترین و در عین حال پرچالش‌ترین موضوعات حقوق خانواده صحبت می‌کنم. موضوعی که با کوچک‌ترین اختلاف خانوادگی، تبدیل به تیتر اخبار می‌شود و شاید خودتان یا اطرافیانتان درگیر آن شده باشید. موضوع امروز: «مهریه؛ از باورهای غلط تا راه‌های قانونی مطالبه» .

تا حالا شده بشنوید کسی بگوید «مهریه فقط تا ۱۱۰ سکه قابل وصوله»؟ یا فکر کنید اگر زن طلاق بگیرد، مهریه‌اش را از دست می‌دهد؟ این باورها آنقدر در جامعه ما رایج شده که بسیاری از مردم بر اساس همین شنیده‌ها تصمیم‌های بزرگ زندگی‌شان را می‌گیرند. اما حقیقت این است که بسیاری از این باورها پایه قانونی ندارند و می‌توانند شما را در دام بیندازند. با من همراه باشید تا مهریه را از زاویه قانون ببینیم.

بخش اول: مهریه چیست و چه انواعی دارد؟

بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، «به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید». یعنی به محض جاری شدن صیغه عقد، شما مالک مهریه هستید و نیازی به تمکین یا هیچ شرط دیگری نیست.

سه نوع مهریه در قانون ایران:

۱. مهرالمسمی
این همان مهریه‌ای است که هنگام عقد، با توافق زوجین تعیین می‌شود. اگر مهریه در عقدنامه مشخص شده باشد، مهرالمسمی است. رایج‌ترین نوع مهریه در ایران همین است.

۲. مهرالمثل
اگر در عقد نکاح، مهریه تعیین نشده باشد، دادگاه بر اساس شرایط زن و عرف جامعه آن را مشخص می‌کند. مثلاً اگر مهریه در عقدنامه ذکر نشده باشد، قاضی با توجه به وضعیت خانوادگی زن، سن، تحصیلات و عرف محل، مبلغی را به عنوان مهرالمثل تعیین می‌کند.

۳. مهرالمتعه
این نوع، مخصوص عقد موقت است. اگر در عقد موقت، مهریه تعیین نشده باشد و شوهر قبل از نزدیکی زن را طلاق دهد، مهرالمتعه به زن تعلق می‌گیرد. مقدار آن بر اساس وضعیت مالی مرد تعیین می‌شود.

بخش دوم: دو حالت مهم مهریه؛ عندالمطالبه و عندالاستطاعه

این دو اصطلاح، تفاوتشان می‌تواند سرنوشت مالی شما را تغییر دهد:

۱. مهریه عندالمطالبه
یعنی زن هر زمان بخواهد می‌تواند مهریه‌اش را مطالبه کند، بدون اینکه نیازی به اثبات توانایی مالی مرد باشد. این حالت، رایج‌ترین شکل مهریه در عقدنامه‌های ایران است.

۲. مهریه عندالاستطاعه
یعنی دریافت مهریه مشروط به اثبات توانایی مالی مرد است. یعنی زن باید ثابت کند که شوهرش توانایی پرداخت دارد. برخی مراجع تقلید، از جمله آیت‌الله سبحانی، معتقدند که مهریه باید عندالاستطاعه باشد نه عندالمطالبه، چون «صحت و شرط مشروعیت مهریه آن است که مرد توانایی انجام آن را داشته باشد».

مثال کاربردی: فرض کنید مهریه شما ۵۰۰ سکه است. اگر عندالمطالبه باشد، می‌توانید همان امروز درخواست پرداخت کنید. اما اگر عندالاستطاعه باشد، باید ابتدا ثابت کنید که شوهرتان توانایی مالی پرداخت ۵۰۰ سکه را دارد.

بخش سوم: باورهای غلط رایج درباره مهریه

اینجا مهم‌ترین بخش امروز است. باورهایی که در جامعه ما رایج شده‌اند، اما پایه قانونی ندارند:

باور غلط اول: «مهریه فقط تا ۱۱۰ سکه قابل وصوله»

این یکی از شایع‌ترین سوءبرداشت‌هاست. حقیقت این است که مهریه به هر میزانی که در عقدنامه ذکر شده، قابل مطالبه است. تنها تفاوت در این است که برای تا ۱۱۰ سکه، امکان صدور حکم جلب و زندان برای مرد وجود دارد. اما بابت مازاد بر ۱۱۰ سکه، زن باید استطاعت مالی شوهر را اثبات کند تا بتواند مازاد را هم وصول نماید. پس اگر مهریه شما ۵۰۰ سکه باشد، می‌توانید کل ۵۰۰ سکه را مطالبه کنید، اما برای مازاد بر ۱۱۰ سکه، باید توانایی مالی مرد را ثابت کنید.

باور غلط دوم: «خیانت زن باعث سقوط مهریه می‌شود»

برخی گمان می‌کنند اگر زن مرتکب خیانت شود، مهریه‌اش از بین می‌رود. اما قانون چنین نظری ندارد. تا زمانی که عقد نکاح بین زوجین برقرار است، زن مالک تمام مهریه‌اش است و اثبات خیانت یا ناشزه بودن زن، تأثیری در مالکیت او بر مهریه ندارد.

باور غلط سوم: «زنی که طلاق می‌گیرد، مهریه ندارد»

این باور کاملاً غلط است. مهریه حق قانونی زن است و به مجرد عقد، مالک آن می‌شود. طلاق، باعث سقوط مهریه نمی‌شود. حتی در طلاق خلع، اگر زن مهریه‌اش را ببخشد، این کار ارادی و با اختیار خودش انجام می‌شود، نه به زور قانون.

باور غلط چهارم: «مهریه سنگین، ضمانت زندگی است»

برخی تصور می‌کنند مهریه هر چه سنگین‌تر باشد، زندگی مستحکم‌تر می‌شود. اما تجربه نشان داده که مهریه‌های سنگین نه تنها ضمانت‌بخش نیستند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز اختلافات شدید شوند. وقتی مهریه در توان مرد نباشد، احتمال وصول آن کمتر می‌شود و زن معمولاً نمی‌تواند تمام مهریه خود را دریافت کند.

بخش چهارم: نحوه مطالبه مهریه

حالا برسیم به سوال اصلی: اگر زن بخواهد مهریه‌اش را مطالبه کند، چه مسیری را باید طی کند؟

دو مسیر اصلی برای مطالبه مهریه وجود دارد:

مسیر اول: از طریق اداره اجرای ثبت

بر اساس آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی، زوجه پیش از طرح دعوا در دادگاه خانواده، مکلف به طی مسیر اداری در اداره اجرای ثبت است. مراحل آن به این صورت است:

۱. مراجعه به دفترخانه ازدواج: زوجه به دفترخانه‌ای که عقد در آن ثبت شده مراجعه کرده و درخواست صدور اجراییه می‌کند.

۲. صدور اجراییه: دفترخانه، اجراییه را صادر کرده و به اداره ثبت ارسال می‌کند.

۳. شناسایی اموال زوج: اداره ثبت، اموال زوج را شناسایی کرده و در صورت وجود اموال، نسبت به توقیف آنها اقدام می‌کند.

مسیر دوم: از طریق دادگاه خانواده

اگر اموالی از زوج شناسایی نشود یا پیچیدگی‌هایی وجود داشته باشد، زوجه می‌تواند دادخواست مطالبه مهریه را به دادگاه خانواده تقدیم کند. مراحل آن:

۱. تنظیم دادخواست: زوجه با در دست داشتن عقدنامه، به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه و دادخواست مطالبه مهریه ثبت می‌کند.

۲. پرداخت هزینه دادرسی: اگر مهریه وجه نقد باشد، هزینه دادرسی بر اساس نرخ روز محاسبه می‌شود.

۳. رسیدگی در دادگاه: دادگاه با بررسی مدارک، در صورت احراز استحقاق زوجه، رأی به پرداخت مهریه صادر می‌کند.

۴. اجرای حکم: در صورت عدم پرداخت، زوجه می‌تواند از طریق اداره اجرای احکام، اموال زوج را توقیف کند.

نکته مهم: اگر زوج مدعی اعسار (ناتوانی مالی) باشد، دادگاه می‌تواند حکم به تقسیط مهریه بدهد. یعنی مرد به جای پرداخت یکجای مهریه، آن را در اقساط ماهانه پرداخت می‌کند.

بخش پنجم: ضمانت اجرای عدم پرداخت مهریه

اگر مرد با وجود توانایی مالی، از پرداخت مهریه خودداری کند، چه اتفاقی می‌افتد؟

۱. جلب و بازداشت (برای مهریه تا ۱۱۰ سکه)
اگر مهریه تا ۱۱۰ سکه باشد و مرد توانایی پرداخت داشته باشد اما امتناع کند، زن می‌تواند حکم جلب او را بگیرد.

۲. توقیف اموال
در صورت عدم پرداخت مهریه، اموال منقول و غیرمنقول زوج قابل توقیف است.

۳. ممنوع‌الخروجی
زوج ممتنع از پرداخت مهریه، می‌تواند ممنوع‌الخروج شود.

سه نکته حقوقی پویا درباره مهریه

نکته اول: قبل از عقد، درباره نوع مهریه توافق کنید

آیا مهریه عندالمطالبه باشد یا عندالاستطاعه؟ این تصمیم را به بعد از عقد موکول نکنید. اگر مهریه عندالاستطاعه باشد، زن برای مطالبه باید توانایی مالی مرد را ثابت کند. اگر عندالمطالبه باشد، زن هر زمان می‌تواند مهریه‌اش را طلب کند.

نکته دوم: مهریه سنگین، ضمانت زندگی نیست

مهریه‌های سنگین، نه تنها ضمانت‌بخش زندگی نیستند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز اختلافات شوند. یک مهریه معقول و متناسب با توان مالی مرد، بهتر می‌تواند حق زن را تضمین کند.

نکته سوم: برای مطالبه مهریه، از مسیر قانونی وارد شوید

بر اساس رویه جدید قضایی، زوجه نخست باید از طریق اداره اجرای ثبت اقدام کند. این مسیر، هم سریع‌تر است و هم هزینه کمتری دارد. فقط در صورتی که اموالی شناسایی نشود، نوبت به دادگاه می‌رسد.

مهریه یکی از مهم‌ترین حقوق مالی زن در نظام حقوقی ایران است. اما این حق، با باورهای غلط و شایعات بسیاری احاطه شده است. از «مهریه فقط تا ۱۱۰ سکه» گرفته تا «طلاق باعث سقوط مهریه می‌شود»، همه این باورها پایه قانونی ندارند. آگاهی از قوانین واقعی، به شما کمک می‌کند تا از حقوق خود دفاع کنید و در دام اطلاعات نادرست نیفتید.

به یاد داشته باشید: مهریه، یک حق قانونی است، نه یک ابزار چانه‌زنی. با شناخت دقیق قوانین، می‌توانید از این حق به بهترین شکل استفاده کنید.

من، پویا عبدالهی، به عنوان یک کارشناس حقوق، توصیه می‌کنم: اگر درگیر موضوع مهریه هستید، حتماً با یک مشاور حقوقی متخصص در حوزه خانواده مشورت کنید. یک مشاوره ساده، می‌تواند مسیر درست را به شما نشان دهد و از بسیاری از مشکلات آینده جلوگیری کند.